Music Schools in Changing Societies

No kulturskole is an island

Þýðing á bókarkafla úr bókinni: Music Schools in Changing Societies. How Collective Professionalism Can Transform Music Education.

Ritstjórar: Michaela Hahn, Cecilia Björk og Heidi Westerlund

2024, Taylor & Francis

„No kulturskole is an island“ – Insights from a collaborative development project in three Nordic countries, bls. 133-146

Höfundur: Anders Rønningen

Norskir tónlistar- og listaskólar eru stöðugt að færast frá því að vera stofnanir sem standa vörð um (e. protective) og rækta sérstöðu sína í nærsamfélaginu (e. local community) í áttina að því að uppgötva það afl og þann styrk sem felst í að vinna með öðrum til að ná sameiginlegum markmiðum með almannaheill í huga (e. goals for the wider society). Þessari þróun er ekki lokið, slíkt ferli tekur tíma en dæmi um þessa þróun má finna í stefnumótun yfirvalda og stöðugt vaxandi samtali sveitarstjórnamanna, skólastjóra tónlistar- og listaskóla auk kennara og fræðsluyfirvalda. Sama þróun virðist vera að eiga sér stað á hinum Norðurlöndunum.

Þessi kafli fjallar um niðurstöður norræns þróunarverkefnis tónlistar- og listaskóla: Kulturskolen som Inkluderende kraft i Lokalsamfundet (KIL) eða Listaskólinn sem inngildandi afl í nærsamfélaginu. KIL er þróunarverkefni (e. practice development project), byggt á aðferðum aðgerðarnáms (e. action learning based) og starfendarannsókna (e. action research) þar sem skólastjórnendur og leiðtogar 10 tónlistar- og listaskóla unnu með sveitarstjórnarstiginu ásamt rannsakendum á háskólastiginu og gagnrýnum vinum (e. critical friends) úr minnihluta menningarhópum (e.cultural minority groups). Markmiðið með þróunarverkefninu var að gera skólana meira inngildandi og taka aukna ábyrgð á því að stuðla að opnara og meira inngildandi samfélagi.

Þessi kafli fjallar um það hvernig þátttakendur KIL skoðuðu:
hvernig bera ætti kennsl á og yfirstíga þær hindranir sem standa í veginum fyrir því að skólarnir sýni meiri breidd í nemendahópnum og er sjónum sérstaklega beint að fólki sem kemur úr minnihluta menningarhópum og ekki síður hvernig stofnanirnar geti lagt sitt af mörkum við að gera nærsamfélagið meira inngildandi.

Þátttakendur voru allir jákvæðir í garð inngildingar á eigin vettvangi en gerðu sér grein fyrir að ýmsu þurfi að breyta ef árangur á að nást.

Skipulag og nálgun verkefnisins á mjög vel við í dag og getur þjónað sem fordæmi fyrir það hvernig tónlistar- og listaskólar geta unnið í samvinnu með sveitarstjórnum við að skapa inngildandi aðstæður, þar sem allir finna að þeir eru velkomnir og geta tekið þátt í lýðræðislegu ferli.

Tónlistar- og listaskólar sem inngildandi stofnanir

Sem stofnanir byggja skólarnir á norrænum skilningi á gildum lýðræðisríkja. Það mætti því ætla að inngilding sé í brennidepli í rannsóknum tengdum tónlistar- og listaskólum. Allt frá 2010 hafa málefni tengd aðgengi, inngildingu og félagslegu réttlæti hlotið aukið vægi í rannsóknum á sviði tónlistarnáms og kennslu. Rannsóknir frá Noregi benda til að hlutfall innflytjendabarna sé mjög lágt í skólunum og í samanburði við börn meirihlutans (Bjørnsen, 2012; Gustafsen & Hjelmbrekke, 2009; Hylland & Haugsevje, 2016). Þetta er í mikilli mótsögn við slagorð norsku listaskólanna: „Listaskóli fyrir alla“ (Rønningen, 2017).

Árið 2016 var birt mikilvæg skýrsla í Svíþjóð (SOU, 2016, bls. 69) þar sem lögð var áhersla á að til þess að ná markmiðum um aukinn fjölbreytileika og inngildingu þyrfti að fara í kerfisbreytingar. Í rannsókn Jeppsson og Lindgren (2018) kom fram að dæmigerður nemandi í sænskum tónlistar- og listaskólum væri stúlka af sænskum uppruna með vel menntaða foreldra. Hið sama á við í Danmörku en 2019 birtist grein í einu af stærstu dagblöðum Dana þar sem fyrirsögnin var: Music Schools Are Only for the Few, Privileged Children (Bech-Danielsen, 2019). Í umfjölluninni kom fram að þrátt fyrir yfirlýsta stefnu danska menningarmálaráðuneytisins um aðgengi fyrir alla að tónlistarskólum, kæmust aðeins fáir að vegna hárra skólagjalda og ónægjanlegs námsframboðs (e. low availability). Á sama tíma hafa orðið umskipti í réttlætingarstefnu (e. politics of legitimation) skólanna, frá magni yfir í gæði, þar sem sjónum er í auknum mæli beint að merkingu og gildi tónlistarnáms, ekki síst út frá sjónarhóli barnanna og upplifunar þeirra (Holst, 2017). Svipaða þróun gildismats er að finna í norskum tónlistar- og listaskólum meðal annars vegna áhrifa frá iðkun samfélagstónlistar (Rønningen, 2017). Karlsen (2017) hefur fjallað um inngildingu, aðgengi og fjölmenningarlega tónlistarkennslu í tengslum við pólitíska stefnumótun í Noregi og er niðurstaða hennar að þrátt fyrir skýran ásetning yfirvalda er útilokandi (e. excluding) fyrirkomulag enn við lýði í tónlistar- og listaskólum.

Þrátt fyrir yfirlýsta stefnu um að skólarnir eigi að endurspegla fjölbreytileika samfélagsins, hafa gott aðgengi, vera inngildandi og bjóða uppá fjölmennningarlega tónlistarmenntun þá er staðan sú að börn innflytjenda eru í miklum minnihluta. Sú staða er í algjörri andstöðu við stefnu yfirvalda landanna þriggja sem koma að KIL verkefninu. Það hefur verið tiltölulega lítið um rannsóknir á því hvernig bregðast eigi við stöðunni og ekki síður hvernig stuðla megi að breytingum.

Í þessu sambandi má nefna hið umfangsmikla rannsóknarátak í Finnlandi, ArtsEqual (2015-2021) en það er afar mikilvægt framlag til aukinnar þekkingar á stöðu jafnréttis og inngildingar í listmenntun, þar með talið í tónlistarskólum. Doktorsritgerð Di Lorenzo Tilborg (2021), Music Education and Democratisation: Policy Processes and Discourses of Inclusion of All Children in Sweden’s Art and Music Schools er einnig mikilvægt framlag á rannsóknarsviðinu. Það er hins vegar enn þörf á að afla meiri þekkingar á því hvernig hægt er að láta góðan ásetning leiða til betri starfshátta.
Þessi bókarkafli fjallar um KIL verkefnið, sem stofnað var til svo bera mætti kennsl og sigrast á þeim þáttum sem eru útilokandi og stuðla að þróun tónlistar- og listaskóla í þá átt að verða inngildandi afl í samfélaginu, auka þekkingu á því verklagi sem er útilokandi og hvernig megi ​​vinna gegn því.

Aðgerðarnám og starfendarannsóknir

Jafnvel þó að KIL verkefnið hafi verið sett af stað sem þróunarverkefni en ekki rannsóknarverkefni líkist það að mörgu leyti starfendarannsóknarverkefni. Starfendarannsóknir eru oft unnar í samvinnu kennara og fræðimanna í þeim tilgangi að bera kennsl á og leysa vandamál með það að markmiði að efla gæði faglegrar frammistöðu, bæði hjá einstaklingum sem og faghópum. Samkvæmt Cain (2008) hafa starfendarannsóknir á sviði tónlistarkennslu sjaldan fjallað beint um félagslegar umbreytingar, pólitískt og hugmyndafræðilegt samhengi eða stuðlað að viðbragðshæfni (e. promoted reflexivity). Í KIL verkefninu voru þessir þættir hins vegar miðlægir.

Tengsl kenninga og framkvæmda í starfendarannsóknum á sviði menntamála snúast um að bæta kennsluhætti, auka skilning og geta brugðist við aðstæðum (Carr & Kemmis, 1986). Að mati Carr og Kemmis er tilgangur starfendarannsókna að auðvelda leiðir til starfsþróunar bæði meðal kennara og skólastjórnenda. Á Norðurlöndunum hafa aðferðir starfendarannsókna áberandi stöðu í því skipulega námi sem fram fer innan stofnanna (e. organisational learning). Með vísan til tímamótaverks Argyris og Schön (1978) segir norski atvinnulífsfræðingurinn Olav Eikeland (2012) að skipulagt nám innan stofnanna:
er sameiginlegt reynslu- eða tilraunanám – nám sem byggist á því að gera hluti saman, prófa og þróa, og með því að greina og sannreyna mynstur sem koma upp á mismunandi stigum ferlisins öðlast hagnýta reynslu, venjur, færni og aðferðir til að framkvæma hluti (bls. 8).

Efnið sem liggur til grundvallar þessum kafla beinist einmitt að því hvernig þátttakendur KIL verkefnisins unnu sameiginlega að því að setja spurningarmerki við viðteknar venjur (e. ways of doing things) í gegnum allt verkefnaferlið og skrásettu það samkvæmt aðferðum starfendarannsókna. Rannsóknargögnin innihalda dagbók og minnispunkta frá þátttökuathugun höfundar (sem var einn af frumkvöðlum verkefnisins), bréfaskipti milli skólastjóra tónlistar- og listaskólanna og skipuleggjenda KIL verkefnisins auk annála og texta frá verkefnavinnustofum og afritum af viðtölum við suma af þátttakendum.

Hvað gerðum við í KIL?

Á árunum 2018-2019 ákváðu menningaryfirvöld (Arts Council Norway) í samstarfi við skólastofnanir á sviði tónlistar og sviðslista, að skoða möguleika þeirra sem inngildandi afls í nærsamfélagi sínu. Þetta var hluti verkefnisins Inngildandi menningargeiri á Norðurlöndum (e. An Inclusive Cultural Sector in the Nordics).

Þátttakendur í KIL verkefninu voru tíu sveitarfélög; fjögur frá Noregi, þrjú frá Danmörku og þrjú frá Svíþjóð. Fulltrúar landanna voru skólastjórar tónlistar- og listaskóla, fræðslustjórar og kennarar. Með verkefninu höfðu skólarnir það að markmiði að:
auka þekkingu og innsýn í það hvernig flóttafólk og hælisleitendur og fólk með innflytjendabakgrunn geti tengst því menningar- og tónlistarstarfi sem skipulagt er á mismunandi stigum og vettvangi viðkomandi sveitarfélaga (og)… stuðla þannig að meiri fagþekkingu og færni meðal kennara, leiðtoga og annarra- bæði sem einstaklingar og hópur- til að vinna með minnihlutahópum og flóttafólki/hælisleitendum (Kulturrådet, 2020, bls. 161).

Markmiðin voru sett af þátttakendum sjálfum í fyrstu vinnustofunni. Sveitarfélögin sem tóku þátt voru valin af landssamtökum tónlistar og listaskóla úr hópi þeirra sem þegar höfðu lagt áherslu á nám án aðgreiningar og vildu bæta starfshætti sína enn frekar.

Ráðinn var verkefnisstjóri sem studdist við ýmis verkfæri og aðferðir þróunarferlis; lögð var áhersla á ígrundun, að deila hugmyndum og reynslu, samtal, gera tilraunir og leggja mat á þær til að öðlast betri þekkingu á því hvernig hægt er að gera tónlistarskóla og listaskóla að inngildandi afli í samfélaginu.

Hvert sveitarfélag þurfti að skipuleggja og framkvæma eigin verkefni og kynna fyrir hópnum, kanna á hvaða hátt starfsemin væri inngildandi í reynd og ræða reynslu sína. Þessari staðbundnu starfsemi er lýst í verkefnisskýrslunni (Kulturrådet, 2020). Nokkur verkefnanna voru unnin í nánu samstarfi við aðrar stofnanir í sveitarfélögunum, þar á meðal félagsmiðstöðvar, bókasöfn, grunnskóla og aðrar skólagerðir, flóttamannamiðstöðvar, útlendingaskrifstofur og skrifstofur félagslegra húsnæðismála. Staðbundna starfsemin var unnin við raunverulegar, áþreifanlegar aðstæður (e. tangible) en ferlarnir í KIL samstarfsnetinu og fundir þeirra lögðu áherslu á meira ígrundandi (e. reflexive) samtal. Til að þátttakendur gætu ígrundað óhindrað þau krefjandi þemu sem komu fram þurfti andrúmsloftið að vera opið og öruggt. Þess vegna var meðvituð viðleitni í öllu verkefninu að gera samstarfsfundina að „öruggu rými fyrir áhættusamar hugmyndir“ (e. safe spaces for unsafe ideas).

Gagnrýnir vinir

Hluti af KIL verkefninu var áhersla á samráð við svarta/frumbyggja/litað fólk (e. black/indigenous/people of color: BIPOC) sem hafði upplifað skipulagsbundna útilokun og kúgun í samfélaginu og listageiranum. Þeim var boðin þátttaka í samstarfinu sem gagnrýnir vinir (e. critical friend). Þátttakendur KIL voru að mestu einsleitur hópur meirihlutamenningarinnar svo ráðleggingar frá þessum gagnrýnu vinum skiptu sköpum. Ráðgjafarferlið var afar dýrmæt en jafnframt krefjandi reynsla fyrir alla sem tóku þátt.
Gagnrýni vinahópurinn sagði í lokaráðleggingum sínum að „besta leiðin til að bæta stofnanaskipulag í þjóðernisfjölbreytileika og þvermenningarlegum samræðum er að ráða BIPOC vettvangssérfræðinga til ráðgjafar“ (Kulturrådet, 2019).

Jafnvel þó að hinir gagnrýnu vinir hafi verið teknir inn í vinnusmiðjurnar og framlag hafi borist frá öðrum minnihlutahópum sem ekki voru á staðnum og jafnvel þótt þátttakendur hafi efalítið sterkan vilja til að stuðla að breytingum þá hvílir valdið og endanleg ábyrgð á því að skapa inngildandi tónlistar- og listaskóla á menningarleiðtogum meirihlutans.
Reynslan sem fengist hefur af KIL verkefninu bendir til þess að til að stuðla að breytingum á stofnunum sé þörf á meiri fjölbreytni, ekki bara meðal nemenda og kennara heldur einnig meðal skólastjórnenda skólanna. Þetta endurspeglaðist í spurningum í einni af fyrstu vinnustofunum:
Raddir hverra eru að lokum til staðar í umræðunni um aðlögun (e. integration discourse)? Er þetta bara einhliða ferli eða eru fleiri raddir með í samtalinu sem geta haft áhrif eins og raddir fólks úr hinum mismunandi lögum samfélagsins?

KIL-Forsk: Breiðara net rannsakenda

Til viðbótar við dýrmæt innlegg frá gagnrýnum vinum, voru fleiri samstarfsaðilar hluti af KIL. Stofnað var rannsóknarnet, KIL-forsk, sem samanstóð af um það bil 25 fræðimönnum með tengsl við 16 mismunandi háskóla og rannsóknastofnanir. Rannsakendur KIL-forsk lögðu ekki áherslu á að skrásetja og rannsaka þróunarverkefnið, heldur lögðu þeir sitt af mörkum til nokkurra vinnustofanna með viðeigandi sérfræðiþekkingu um nám án aðgreiningar í listkennslu. Þetta samstarf rannsakenda og fagfólks við tónlistar og listaskólanna þótti mjög frjótt, þó ekki alltaf þægilegt, sérstaklega fyrir þátttakendur KIL þegar hugleiðingum þeirra, gjörðum og viðhorfum var ögrað af rannsakendunum. Þátttaka KIL-forsk leiddi af sér safnrit með titlinum Kulturskolen as an inclusive force (Rønningen o.fl., 2023) (ísl. Listaskólinn sem inngildandi afl). Þó að greinarnar í safnritinu séu ekki byggðar beint á gögnum úr KIL verkefninu, fjalla þær um sambærileg fræðileg þemu tengdum námi án aðgreiningar og tónlistar- og listaskólum sem geta verið mikils virði í frekara þróunarstarfi.

Hvað lærðum við?

Höfundur þessarar umfjöllunar átti beina aðkomu að KIL verkefninu, var meðal þeirra sem áttu frumkvæði að því, skipulagði og skapaði verkefninu viðeigandi aðstæður og getur því lagt nokkuð gott mat á það hvaða ferli þarf til að verða inngildandi afl í nærsamfélaginu .

Það sem var mikilvægast í upphafi ferlisins var að gera sér grein fyrir hvaða þættir það eru sem hindra stofnanir í að verða inngildandi. Allir þátttakenda deildu sýn um mikilvægi aukinnar inngildingar en voru sammála um að þörf væri á breytingu og frumkvæði í skólunum sem og samfélaginu í heild. Sum sveitarfélaganna sem tóku þátt voru þá þegar byrjuð með verkefni sem ætlað var að auka vægi inngildingar og höfðu tekist á við ýmsar áskoranir. Áhersla var því lögð á að deila reynslu, ræða, prófa og þróa nýjar nálganir.
Snemma í ferlinu var gerður listi yfir þá þætti sem eru helst til hindrunar og má skipta þeim í þrjá meginþætti: menntafræðilegir, kerfislægir og stefnumótandi þættir.

Í upphafi verkefnisins var sjónum beint að kennslufræðilegum hindrunum. Margir þátttakendur sögðu að skortur á fjölmenningarlegri hæfni og íhaldssöm viðhorf meðal kennara væri vandamál. Þetta var talið ein helsta hindrunin fyrir því að gera tónlistar- og listaskóla meira inngildandi. Sumir þátttakendur í KIL töldu að kennarar væru tregir til að breyta vinnubrögðum sínum svo þeir geti betur mætt börnum frá öðrum menningarheimum, og skorti (fjölmenningarlega) menntun til að veita þá kennslu sem þyrfti til að öll börn stæðu jafnfætis. Spurningar sem varpað var fram í þessu samgengi voru:

  • Hvernig getum við fengið kennara til að vinna meira með fjölbreyttum hópum og vinna saman við að halda utan um nemendahópinn?
  • Hvernig getur kennaramenntun (háskólarnir) undirbúið kennara fyrir fjölmenningarlega kennslu?
  • Hvað er fjölmenningarleg hæfni, eiginlega?

 

Sjónum var einnig beint að kerfislægum hindrunum sem eru til staðar og standa í vegi fyrir meira inngildandi námi. Spurningar sem komu upp voru til dæmis:

  • Hvernig getum við skapað vettvang þar sem börn geta átt samskipti?
  • Hvernig getur stofnunin okkar orðið að þekkingarmiðstöð?
  • Hvernig getum við búið til kerfi sem gera foreldrum kleift að taka meiri þátt?
  • Hvernig getum við náð til fólksins?

 

Þátttakendur gerðu sér grein fyrir að þeir, sem leiðtogar/stjórnendur, hefðu meira svigrúm til að hrinda af stað breytingum og samstarfi en þeir höfðu áður gert sér grein fyrir.

Þriðji flokkur hindrana fyrir inngildandi nám fannst á stefnumótunarstiginu. Þátttakendur bentu á að skortur væri á viðurkenningu meðal stjórnmálamanna og stefnumótenda, bæði á landsvísu og sveitarstjórnarstigi, á því að tónlist og listir skipta máli og geti haft mikið að segja við að skapa meira inngildandi samfélag. Þetta var talið stórt vandamál. Sumir þátttakendur sögðu að fjármögnun verkefna og viðburða sem beinast að innflytjendum og flóttafólki væri háð vilja stjórnmálamanna sem veita fjármagnið. Þeir þurfi að sjá mögulegan ávinning af því að styðja við tónlistar- og listaskólana sem hvata til að fjárveitinga.

Réttlæting tónlistar- og listaskóla sem tæki til inngildingar og verðmætasköpunar sem öll börn eiga rétt á, var talin mikilvæg á stefnumótunarstiginu. Margar spurningar sem þátttakendur veltu upp í þessari umræðu tengdust einmitt þessu:

  • Hvernig geta stefnumótendur orðið meðvitaðri um þá möguleika sem listgreinar fela í sér til að auka inngildingu?
  • Hvernig getum við sett fram skýr og sannfærandi rök þegar við sækjum um fjármagn?
  • Hvernig er hægt að hafa heildstæðari sýn á tónlistar- og listaskólana og aðra aðila/stofnanir til að efla samstarf og stuðla að inngildingu?

Það sem við lærðum um kennslufræðilegar hindranir

Í upphafi sögðu sumir þátttakendur í KIL að þeir litu á (skort á) hæfni og vilja kennara til að halda úti verkefnum fyrir flóttafólk og innflytjendur sem hindrun fyrir inngildandi starfshætti. Eftir því sem verkefnið þróaðist, minnkaði áherslan á þessu atriði verulega, þar sem hún færðist yfir á málefni sem tengdust frekar starfsemi og ábyrgð þátttakenda sjálfra. Þessi áherslubreyting – frá kennslufræði í upphafi KIL verkefnisins yfir í skipulag og forystu – var athyglisverð. Hugsanleg skýring gæti verið sú að þegar skólastjórnendur öðluðust reynslu af því að stjórna staðbundnum verkefnum í eigin skólum, uppgötvuðu þeir að mögulegur skortur á hæfni meðal kennara væri kannski ekki eins mikil hindrun og áður var talið. Út frá sjónarhorni skipulagsþróunar eru stjórnendur ekki háðir því að kennarar taki frumkvæði til að breytingar eigi sér stað.

Mín túlkun er sú að leiðtogarnir hafi sjálfir orðið meðvitaðri um eigið svigrúm til athafna og einbeitt sér meira að því að nýta það. Þegar þeir deildu reynslu sinni af því að stjórna verkefnum og viðburðum sem miðuðu að því að taka á móti nýjum notendahópum (e. new user groups), sögðu þeir oft að kennararnir væru ekki vandamálið – þvert á móti, kennarar væru fljótir að bjóðast til að taka þátt í slíkum verkefnum.

Hins vegar, jafnvel þótt kennarar hafi almennt jákvætt viðhorf til inngildingar, er líklegt að þeir þurfi viðbótarstuðning. Það er enginn vafi á því að þeir gegna lykilhlutverki í breytingaferlinu; þeir eru í beinum samskiptum við börnin, þeir hafa tengsl við nemendur og notendur tónlistar- og listaskólanna og því getur hæfni þeirra ekki eingöngu byggst á menningu meirihlutans og hefðbundnum vestrænum listgreinum og venjum. Nokkur sveitarfélög höfðu ráðið kennara með minnihlutamenningarlegan bakgrunn og var þessi aðferð talin ein af lykilbreytingunum. Hún skapar fjölmenningarlegar fyrirmyndir fyrir börnin, tryggir faglega hæfni í listgreinum minnihlutahópa og býður upp á tækifæri til faglegrar þróunar meðal kennara.

Kennarar í hefðbundnum vestrænum listgreinum þurfa einnig kennslu- og kennslufræðilega þekkingu til að kenna fjölbreyttari hópum. Þvermenningarleg hæfni ætti að vera miðlægur þáttur í faglegri tónlistarkennaramenntun þannig að kennaranemar þrói þá þekkingu, færni og viðhorf sem þarf til að kenna í skóla sem ætlað er að auka fjölbreytni meðal nemenda.
Stjórnendurnir spurðu því:

„Hvernig getur háskólastigið útvegað okkar fagsviði þá kennsluhæfni sem þarf til að gera tónlistar- og listaskólann að inngildandi afli í samfélaginu?“

Þótt þessari spurningu hafi ekki verið svarað beint, lagði uppbygging KIL verkefnisins grunn að ákveðnum svörum. Nærvera KIL-forsk hópsins á sumum vinnufundanna getur haft áhrif á kennaramenntun til framtíðar litið þar sem rannsakendur hópsins fengu tækifæri til að læra beint af vangaveltum skólastjórnenda um þær þarfir og áskoranir sem skólarnir takast á við. Rannsakendurnir komu auðvitað með rannsóknarsjónarmið sín inn í verkefnið, en í gegnum samtöl við skólastjórnendur öðluðust þeir einnig dýpri skilning á því hvaða hæfni kennarar í tónlistar- og listaskólum þurfa að búa yfir til framtíðar litið.

Til að svara spurningunni um það hvernig háskólastigið geti stuðlað að þeirri kennsluhæfni sem þarf til að gera tónlistar- og listaskólanna að inngildandi afli í samfélaginu, þá er náið og varanlegt samstarf milli tónlistarkennaramenntunar og tónlistar- og listaskólanna ómissandi þáttur. Hins vegar hefur núverandi stöðu þessa samstarfs verið lýst sem veikri (Meld. St. 18; Rønningen, 2017; Rønningen o.fl., 2019). KIL verkefnið, með þátttöku hóps rannsakenda úr háskólasamfélaginu, þjónar sem ein fyrirmynd að slíku nánu samstarfi sem getur uppfært skilning okkar á þeirri hæfni sem tónlistar- og listgreinakennarar þurfa að búa yfir (Angelo o.fl., 2017) með tilheyrandi áhrifum á þróun tónlistar- og listgreinakennaramenntunar.

Það sem við lærðum um kerfisbundnar hindranir

Að ræða hindranir á þessu stigi og hvernig megi yfirstíga þær var sérstaklega mikilvægt fyrir skólastjóra KIL verkefnisins sem og fulltrúum sveitarstjórnarstigsins. Sem leiðtogar hafa þeir vald til að hrinda í framkvæmd breytingum til að takast á við kerfisbundna útilokun, til dæmis með því að leggja til nýja starfsemi og leita samstarfs við nýja samstarfsaðila – eins og gert var í KIL verkefninu. Auðvitað geta skólastjórnendur ekki gert hvað sem er, en eins og áður hefur komið fram uppgötvuðu þeir og ígrunduðu eigið svigrúm til athafna.

Samstarf við aðrar stofnanir var talið lykilatriði til að ná til og vinna með nýjum markhópum. Flest staðbundnu verkefnin voru skipulögð og framkvæmd í samstarfi við aðra aðila í sveitarfélaginu, svo sem skóla, bókasöfn, leikskóla og móttökustöðvar fyrir flóttafólk. Hluti af KIL ferlinu fólst í því að prófa ný verkefni, ræða þau og ígrunda hvernig mætti nýta þetta nýuppgötvaða svigrúm sem best.

Skýrslur KIL verkefnisins og umræður og kynningar á verkefnunum benda allar til þess að samstarf sé lykillinn að árangri. Það opnar ný svið þar sem tónlistar- og listaskólar geta verið sýnilegir og náð til nýrra notendahópa. Enn fremur gerir samstarf, bæði skólunum og samstarfsaðilunum, kleift að öðlast reynslu og byggja upp hæfni. „Árangur“ fékk nýja merkingu í verkefninu, hann snerist ekki lengur eingöngu um vöxt skólanna heldur einnig um velferð alls samfélagsins. Stjórnendur komust að því að það að deila reynslu leiddi til dýpri ígrundunar og skilnings, nýrra hugmynda og nýs hugsunarháttar sem mun hafa langtímaáhrif á starfsvettvanginn (Kulturrådet, 2020, bls. 23).

Sýnilegasti árangur KIL verkefnisins var útgáfa yfirlýsingar tónlistar- og listaskóla (Kulturskolemanifestet, Norsk kulturskoleråd, 2020), sem varð til vegna þess að þátttakendur í KIL vildu deila reynslu sinni af því að vinna að þessum staðbundnu verkefnum, hrinda þeim í framkvæmd og eiga reglubundið faglegt samtal um þau á vinnufundum KIL. Textann má líta á sem svar KIL verkefnisins við þeim spurningum sem settar voru fram í upphafi þessa kafla:
hvernig megi greina og yfirstíga hindranir fyrir betri þátttöku fólks með minnihlutamenningarlegan bakgrunn í tónlistar- og listaskólanum og hvernig tónlistar- og listaskólinn geti stuðlað að því að skapa inngildandi samfélag á nærsamfélaginu.

Yfirlýsingin var gefin út á norsku, sænsku og dönsku (Norsk kulturskoleråd, 2019), og þar sem verkefnið var hluti af stærra norrænu samstarfi, hefst textinn á „persónulegri“ yfirlýsingu til allra barna og ungmenna á Norðurlöndum:

Þú átt rétt á listum og menningu!

Þess vegna vill tónlistar-og listaskólinn vera hluti af lífi þínu – við viljum sjá þig og sýna þér að við kunnum að meta áhugamál þín. Við viljum líka veita þér áskoranir til að takast á við, láta þig sjá og heyra hluti sem þú hefur ekki séð eða heyrt áður. Við erum hluti af samfélaginu sem þú býrð í og við viljum fá ráð frá þér.
Við verðum til staðar í samfélaginu þínu og bjóðum fram þekkingu okkar, færni og skuldbindingu.
Það mikilvægasta er að tónlistar- og listaskólinn er fyrir öll börn og ungmenni, allt árið um kring, þar sem þú getur verið með einhverjum sem þú þekkir, og einhverjum sem þú þekkir ekki, og öðlast reynslu sem skiptir máli!

Við getum þó spurt: Hvað þarf tónlistar-(lista)skóli – skipulagslega séð – að hafa til að geta staðið við loforð sín og gert fyrstu setningu yfirlýsingarinnar að veruleika?

Að mati þátttakenda í KIL byggist framtíðarsýn fyrir börn og ungmenni á ákveðnum meginviðmiðum sem þurfa að liggja til grundvallar starfsemi skólanna. Því voru sex meginviðmið mótuð sem talin eru nauðsynleg til að uppfylla það sem kemur fram í upphafi yfirlýsingarinnar:

  1. Listir og menning skapa tækifæri til að tilheyra, mynda samfélag og vera virkir þátttakendur, sem eru grundvallaratriði í lýðræðissamfélögum Norðurlandanna.
  2. Tónlistar- og listaskólar eru mikilvægur hluti almenns uppeldis og menntunar barna, mótar þau sem manneskjur, þróar þekkingu þeirra og tilfinningu fyrir að tilheyra og hjálpar þeim að finna eigin rödd í samfélaginu.
  3. Gildi tónlistar- og listaskólanna byggja á Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna þar sem litið er á hvern einstakling sem auðlind.
  4. Öll börn og ungmenni skulu hafa aðgang að tónlistar- og listaskólum svo þau geti upplifað listir og menningu og notið persónulegs, félagslegs og listræns þroska , óháð kyni, stétt, þjóðerni, kynhneigð, efnahag eða uppruna.
  5. Skipulag og starfsemi skólanna skal stuðla að þátttöku allra samfélagshópa og þannig gera börnum og ungmennum kleift að nýta rétt sinn til lista og menningar. Tónlistar- og listaskólinn skal nýta þau tækifæri sem stafrænar framfarir bjóða upp á.
  6. Skólarnir skulu vera í stöðugri þróun, standa vörð um hefðir og samfellu (e. continuity) en einnig vera í fararbroddi þróunar á sviði lista og menningar. Skólarnir þurfa að sýna fram á gildi sitt og að þeir eiga hlutverki að gegna í samfélaginu (Norsk Kulturskoleråd, 2020, bls. 3).

Það sem við lærðum um hindranir á stefnumótunarstiginu

Undir lok KIL verkefnisins jókst áherslan á að miðla upplýsingum með rökstuðningi til stefnumótenda á öllum stigum. Þó svo að þátttakendur í KIL hafi í upphafi einblínt meira á kennslufræðileg málefni, var það að hafa áhrif á stefnumótun að lokum talið mikilvægast. Auk aðgerða sem beindust að stefnumótendum í öllum sveitarfélögum og innan landsamtaka tónlistar- og listaskólanna, voru einnig settar fram tillögur til stefnumótenda og ákvarðanatökuaðila í yfirlýsingunni. Því má túlka yfirlýsinguna beintengda þeim þremur greiningarþáttum sem stuðst var við í upphafi, þó að meginmarkmið hennar hafi verið að hafa áhrif á og upplýsa stefnumótendur á sveitarstjórnarstiginu og á landsvísu. Netnámskeið var haldið þar sem stefnumótendur voru boðaðir til þátttöku, og þar var yfirlýsingin kynnt ásamt öðrum niðurstöðum úr KIL verkefninu.

Sumar af tillögunum úr yfirlýsingunni draga saman helstu lærdóma KIL verkefnisins:

  • Tónlistar- og listaskólar ættu að vera nýttir til fulls sem inngildandi afl í samfélaginu.
  • Hvert sveitarfélag ætti að móta aðgerðaáætlun byggða á meginreglum þessarar yfirlýsingar.
  • Leiðtogar, kennarar og samstarfsaðilar tónlistar- og listaskóla ættu að endurspegla fjölbreytileika samfélagsins.
  • Tónlistar- og listaskólar ættu í auknum mæli að vinna með samtökum og félagasamtökum sem stuðla að inngildingu og samþættingu.
  • Auka ætti samstarf milli tónlistar- og listaskóla og annarra laga sveitarfélaganna, viðeigandi samtaka og sérfræðinga á sviði lista og menningar, þannig að það endurspegli réttláta mynd samfélagsins.
  • Sveitarfélögin ættu að hvetja til samstarfs við sjálfboðasamtök sem hafa þekkingu og sérfræði á sviði þjóðernis og menningar, og bjóða upp á tillögur um frekara samstarf.
    (Norsk Kulturskoleråd, 2020, bls. 6)

Framtíðarsýn

Á vissan hátt má líta á yfirlýsingu tónlistar- og listaskólanna sem lokaafurð greiningarvinnunnar, þar sem hún felur í sér svör KIL verkefnisins við því hvað þarf til að verða inngildandi afl í samfélaginu. Þau viðmið og tillögur sem birtast þar byggja á öllu ferlinu, rannsóknum, umræðum, þróun og mati á staðbundnu verkefnunum.

Önnur áþreifanleg niðurstaða úr KIL er innleiðing nýrra starfshátta sem þróaðir voru af þátttökusveitarfélögunum. Flestir þátttakendur í KIL segja að mikilvægasta niðurstaðan sé fólgin í ferlinu sjálfu sem leiddi til nýrra starfshátta, það sem fyrr í þessum kafla var nefnt „reynslubundin þekking á þróun stofnana“ (Eikeland, 2012, bls. 8). Hvernig verkefnið var skipulagt og hvernig þátttakendur völdu að ígrunda, framkvæma og meta, má líta á sem góðan upphafspunkt í átt að framtíðarsýn tónlistar- og listaskóla sem inngildandi afls í samfélaginu.

KIL verkefnið hefur kennt okkur að það þarf vilja til að kafa djúpt í starfshætti til að greina hindranir fyrir inngildingu og jafnframt einlægan vilja til að hafa áhrif á stefnumótun, breyta skipulagi og vinna náið með hlutaðeigandi aðilum – sérstaklega þeim sem þegar eru í tengslum við þá nýju markhópa sem á að ná til. Til að ná markmiðinu um aukna inngildingu þarf einnig að vera vilji til að afsala sér valdi, í ljósi þess að leiðtogar tónlistar- og listaskólanna og stefnumótendur endurspegla oft ekki fjölbreytileika íbúa. KIL verkefnið var öflugt upphaf en þessi ferli þurfa að verða enn djarfari til að ná fram raunverulegum breytingum í þágu inngildingar.

Eftirmáli

Um þær mundir sem skrifum þessa bókarkafla var lokið var gefin út mikilvæg Hvítbók á vegum menntamálaráðuneytisins og menningarmálaráðuneytisins í Noregi þar sem kynnt var stefna norskra stjórnvalda í barna- og unglingamenningu (Meld. St. 18., bls. 20–21). Í Hvítbókinni er kafli um „sterkan listaskóla til framtíðar“. Aðlögun og þátttaka eru meðal þeirra þema sem víða er fjallað um í skjalinu. Til að ná þeim markmiðum sem gera listgreinar inngildandi fyrir börn og ungmenni undirstrikar hvítbókin mikilvægi samhæfingar og samvinnu innan sveitarfélaga. Í KIL verkefninu er kafli um það og er vísað til hans nokkrum sinnum í hvítbókinni. Vitnað er í kafla úr stefnuskrá tónlistar- og listaskólanna og augljóst er að KIL verkefnið – skipulag þess og árangur – hefur haft áhrif á stefnumótun á landsvísu í Noregi. Jafnvel þó að enn sé óljóst hvernig fyrirhugaðar stefnubreytingar í Hvítbókinni eiga að verða lögfestar, þá er það vissulega hvetjandi að sjá þá þekkingu sem þróaðist í KIL ná til stefnumótunarstigs ríkisins og tekið er fram að byggi á reynslu okkar og að fagmennska í samvinnu sé lykillinn að því að láta breytingar verði að veruleika.

Heimildir

Angelo, E., Rønningen, A., & Rønning, R. J. (2017). IRISforsk. Erfaringer med en modell for forskning og utvikling i et profesjonsfelt. In E. Angelo, A. Rønningen, & R. J. Rønning (Eds.), Forskning og utvikling i kulturskolefeltet. Den doble regnbuen (pp. 258–270). IRISforsk. Cappelen Damm Akademisk. https://press.nordicopenaccess.no/index.php/noasp/catalog/view/21/82/414

Argyris, C., & Schön, D. A. (1978). Organizational learning: A theory of action perspective. Addison-Wesley.

Beck-Danielsen, A. (2019, December 22). Musikskoler er kun for de få, privilegerede børn. Politiken. https://politiken.dk/kultur/art7543913/Musikskoler-er-kun-for-de-få-privilegerede-børn

Björk, C., Di Lorenzo Tillborg, A., Heimonen, M., Holst, F., Jordhus-Lier, A., Rønningen, A., Sagmo Aglen, G., & Laes, T. (2018). Music education policy in schools of music and performing arts in four Nordic countries: The potential of multi-actor processes. Finnish Journal of Music Education, 21(2), 10–37.

Bjørnsen, E. (2012). Inkluderende kulturskole: Utredning av kulturskoletilbudet i storbyene. Prosjektrapport 5/2012. Agderforskning. https://www.kulturskoleradet.no/_extension/media/3546/orig/attachment/2012_Inkluderen-de_kulturskole_Agderforskning.pdf

Cain, T. (2008). The characteristics of action research in music education. British Journal of Music Education, 25(3), 283–313. https://doi.org/10.1017/S0265051708008115

Carr, W., & Kemmis, S. (1986). Becoming critical: Education, knowledge, and action research. Falmer Press.

Di Lorenzo Tillborg, A. (2021). Music education and democratisation: Policy processes and discourses of inclusion of all children in Sweden’s Art and Music Schools (Doctoral dissertation, Lund University, Malmö Academy of Music). https://portal.research.lu.se/en/publications/music-education-and-democratisation-policy-processes-and-discours

Eikeland, O. (2012). Action research and organisational learning: A Norwegian approach to doing action research in complex organisations. Educational Action Research, 20, 267–290. https://doi.org/10.1080/09650792.2012.676303

Gustavsen, K., & Hjelmbrekke, S. (2009). Kulturskole for alle? Pilotundersøkelse om kulturskoletilbudet. Telemarkforsking. Rapport 255. http://hdl.handle.net/11250/2439305

Holst, F. (2017). Kortlægning af forskning i effekten af børns og unges møde med kunsten. Statens Kunstfond. https://pure.au.dk/ws/files/127799553/Kortl_gning_af_forskning_i_effekten_af_b_rns_m_de_med_kunst_2017_rettet.docx

Hylland, O. M., & Haugsevje, Å. D. (2016). Kultur for å delta. Kulturbruk og kulturarbeid blant barn og unge i Drammen. TF-rapport nr. 383. https://www.telemarksforsking.no/publikasjon- er/filer/2968.pdf

Jeppsson, C., & Lindgren, M. (2018). Exploring equal opportunities: Children’s experiences of the Swedish Community School of Music and Arts. Research Studies in Music Education, 40(2), 191–210. https://doi.org/10.1177/1321103X18773153

Juntunen, M.-L., & Karlsen, S. (2018). Editorial. Finnish Journal of Music Education, 21(2), 4–7.

Karlsen, S. (2017). Policy, access, and multicultural (music) education. In P. Schmidt & R. Colwell (Eds.), Policy and the political life of music education (pp. 221–230). Oxford University Press.

Kulturrådet (Art Council Norway). (2019). Critical friends: Recommendations. https://www.kulturradet.no/documents/10157/9889504e-7548-403f-b796-6756bdd7b363

Kulturrådet (Art Council Norway). (2020). Inkluderende kulturliv i Norden. Final report. https://www.kulturradet.no/documents/10157/a19fd5b7-6f4a-4ab4-b4e5-84b9441c70f1

Meld. St. 18. (2020–2021). Oppleve, skape, dele — Kunst og kultur for, med og av barn og unge. White paper from the Norwegian Ministry of Culture. https://www.regjeringen.no/no/dokumenter/meld.-st.-18-20202021/id2839455/?ch=1

Norsk kulturskoleråd. (2020). Kulturskolemanifestet. https://www.kulturskoleradet.no/_extension/media/7520/orig/2020%20Kulturskolemanifestet%20Norsk%209.11.pdf

Rønningen, A. (2017). The Norwegian municipal music and art schools in the light of community music. International Journal of Community Music, 10(1), 33–43.

Rønningen, A. (Ed.), Jeppsson, C., Di Lorenzo Tillborg, A., Johnsen, H. B., & Holst, F. (2019). Kulturskolerelatert forskning i Norden – en oversikt. Norsk kulturskoleråd. Statens kulturråd, Sverige. https://www.kulturskoleradet.no/_extension/media/6344/orig/2019%20Forskningsoversikt%2025.4.pdf

Rønningen, A., Boeskov, K., Trulsson, Y. H., & Christensen-Scheel, B. (Eds.). (2023). Kulturskolen som inkluderende kraft. Perspektiver fra forskning til forandring. Cappelen Damm Akademisk. https://doi.org/10.23865/noasp.188

SOU 2016:69 Betänkande av kulturskoleutredningen. En inkluderande kulturskola på egen grund. (2016). Kulturdepartementet. https://www.regeringen.se/rattsliga-dokument/statens-offentliga-utredningar/2016/10/sou-201669/

Ulrichsen, G. O., Eriksen, H., & Bayati, Z. (2021). Struggling to decolonise ourselves as an antiracist act within the field of Nordic Community School of Music and Arts. Journal for Research in Arts and Sports Education, 5(4). https://doi.org/10.23865/jased.v5.2978

Scroll to Top