Music Schools in Changing Societies
How Collaborative Professionalism Can Transform Music Education.
Routledge, 2024
Inngangskafli bókarinnar eftir ritstjóra bókarinnar:
Heidi Westerlund, Cecilia Björk og Michaela Hahn
Samantekt í lauslegri þýðingu
Þrátt fyrir mikinn fjölbreytileika hefur „prófíl“ evrópskra tónlistarskóla verið lýst sem „skýrt skilgreind stofnun sem er órjúfanlegur hluti af menntakerfum Evrópu“ (EMU, 1995, bls. 36–37). Sameiginleg einkenni evrópskra tónlistarskóla byggjast á kjarnamarkmiðum sem Evrópusamtök tónlistarskóla (EMU) hafa skilgreint: „að færa tónlist til stórra hópa íbúa; að styrkja fjölda fólks til að stunda tónlist sjálft; að uppgötva hæfileikarík ungmenni og styðja þau alla leið til atvinnunáms í tónlist“ (EMU, 1999).
Þessi markmið eru talin nást með „fræðilegri og námskrárbundinni uppbyggingu skólanna, fjölbreyttu námsframboði, eftirfylgni námsáætlana og ráðningu hæfra sérfræðikennara“ (EMU, 1999). Hins vegar, þegar samfélög breytast, má búast við að markmið tónlistarskóla sem stofnana víkki og taki til nýrra gilda og áherslna. Þetta kallar á nýja skilning á því hvað felst í mismunandi hlutverkum innan tónlistarskólakerfisins – bæði á vettvangi kennslu og í skipulagslegu samhengi.
Í bókinni er hugtakið „fagmennska“ notað til að lýsa sameiginlegum skilningi á faglegri ábyrgð og því hvað telst „góð“ fagleg vinna á hverjum tíma og í hverju samfélagi. Fagmennska felur einnig í sér nauðsynlegar samræður, ágreining og ígrundun sem geta leitt til nýrra hugmynda í nútíma fagumhverfi. Í þessum skilningi snýst fagmennska um síbreytilegt samband tiltekins fags og þess samfélags sem það þjónar. Því getur fagmennska verið öflugur hugmyndafræðilegur vettvangur til að rannsaka tónlistarkennslu innan og utan tónlistarskóla.
En hvers vegna telja ritstjórar bókarinnar nauðsynlegt – jafnvel brýnt – að þróa kennslu í hljóðfæraleik og söng í tónlistarskólum út frá hugtakinu „samvinnufagmennska“ (e. collaborative professionalism)?
Þessi forsenda byggir á reynslu þeirra og athugunum á því hvað sameiginlegt átak og samstarf getur fært, en einnig á fjölmörgum rannsóknum sem sýna hvernig stofnanir og skipulagsheildir geta betur tekist á við kreppur og hraðar breytingar. Fræðilegar rannsóknir og skrif eru einnig ört vaxandi vettvangur fagaðila sem fjalla um tónlistarnám og kennslu.
Í bókinni er litið á samvinnufagmennsku sem mikilvæga leið til að efla gæði menntunar og vöxt nemenda. Evrópskir tónlistarskólar eru stofnanir með skýrt menntunarhlutverk sem byggir á listum og skapandi ferlum tónlistar. Til að uppfylla fjölþætt tengslahlutverk sitt og skilja betur þarfir og væntingar þeirra fjölbreyttu „tónlistarumhverfa“ sem nemendur kunna að verða virkir þátttakendur í, eru tónlistarskólar í mörgum löndum að mynda ný tengsl og samstarf við fjölbreytta aðila í samfélaginu – ýmist að frumkvæði stefnumótunaraðila eða sem hluti af þróuðum sjálfsskilningi skólanna á hlutverki sínu (EMU, 1999).
Þetta er áskorun en þarf ekki að vera hindrun heldur getur hún opnað ný og áður óuppgötvuð tækifæri fyrir skólana til að blómstra. Undirliggjandi í þessari bók er sú trú að núverandi birtingarmyndir samstarfs í tónlistarskólum geti þróast enn frekar og skapað sterkari, sameiginlegan sjálfsskilning tónlistarkennara og stofnana – sem hægt er að lýsa með hugtakinu „samvinnufagmennska“ í tónlistarmenntun.
Dæmi um samstarfsverkefni sem styðja við þróun samvinnufagmennsku í tónlistarskólum:
- Samstarf við almenna skólakerfið, sérstaklega grunnskóla, þar sem báðir aðilar njóta góðs af: tónlistarkennarar ná til stærri hópa og vekja áhuga nýrra nemenda, á meðan almennir kennarar njóta góðs af sérfræðiþekkingu í tónlist.
- Samstarf við hljómsveitir, kóra og tónlistarhópa á staðbundnum og svæðisbundnum vettvangi, sem verður sífellt mikilvægara vegna fjölbreyttra afþreyingarmöguleika barna og ungmenna.
- Samstarf við tónlistarháskóla og framhaldsmenntastofnanir, þar sem tónlistarskólar gegna lykilhlutverki í undirbúningi nemenda fyrir háskólanám.
- Samstarf við aðrar opinberar stofnanir, allt frá dvalarheimilum eldri borgara til ungmennamiðstöðva, viðburðastaða og listastofnana – sem endurspegla skapandi og nýstárlegar leiðir til að auka mikilvægi tónlistarskóla í öllum geirum samfélagsins.
Þó þetta séu aðeins nokkur dæmi, er mikilvægt að læra af þeim til að byggja upp „meira samstarf milli skóla og kerfa – sérstaklega í samkeppnisumhverfi“.
Nánar um innihald bókarinnar
Rannsóknarverkefni og framtíðarsýn
Kaflarnir í bókinni sýna hvernig tónlistarskólar geta byggt á og nýtt sér nýleg innlend og fjölþjóðleg rannsóknarverkefni en sameiginlegt öllum þessum verkefnum er skuldbinding við samstarf og umbreytandi markmið. Með því að skapa sameiginlega þekkingu geta tónlistarskólar styrkt samstarfsmarkmið sín og hrundið af stað nýjum, skapandi og umbreytandi nálgunum.
Sömuleiðis eru Evrópsku tónlistarskólaráðstefnurnar (Europian Music School Symposium) áhrifaríkur vettvangur fræðimanna og fagfólks til að miðla og deila reynslu og þekkingu.
Samstarf getur verið mjög mismunandi eftir menningu og stofnanalegu samhengi. Tónlistarskóli kann að virðast einsleitur vettvangur með kennurum sem deila svipuðum gildum vegna sérhæfingar sinnar í tónlist, en í raun leggur hver og einn hljóðfæraleikari og söngvari stund á mismunandi starfshætti. Því getur samvinnufagmennska krafist aukins átaks og stöðugrar ræktunar – jafnvel innan einnar stofnunar.
Þótt Evrópa virðist sameinuð í skilningi á hlutverki tónlistarskóla, sýna dæmin í þessari bók að samstarfið er djúpt rótgróið í menningu og menntakerfi hvers lands og mótast af stefnumótun, stjórnmálum og jafnvel trúarbrögðum. Sameiginlegt átak til að yfirstíga stofnanaleg og félagsleg mörk er áberandi í öllum þeim samstarfsverkefnum sem lýst er, þar sem leitast er við að deila þekkingu og skapa sameiginlega ábyrgð, samvinnu og sameiginleg markmið. Að kynnast samstarfsaðilum betur getur aukið virðingu fyrir fjölbreytileika innan menntakerfisins.
Bókin Music Schools in Changing Societies inniheldur kafla eftir fræðimenn og starfandi rannsakendur frá tólf löndum. Markmiðið er að hvetja ekki aðeins fræðimenn heldur einnig kennara, stjórnendur og stefnumótendur til að taka þátt í samstarfi. Samstarfsverkefnin sem lýst er í bókinni koma frá Austurríki, Bretlandi, Danmörku, Eistlandi, Finnlandi, Frakklandi, Þýskalandi, Grikklandi, Írlandi, Noregi, Svíþjóð og Sviss. Þau eru ekki hugsuð sem endanlegar fyrirmyndir heldur dæmi um upphaf ferla sem lesendur eru hvattir til að þróa áfram í samræmi við eigin markmið og þarfir. Í þessum skilningi kallar bókin eftir samvinnufagmennsku sem stöðugu, síbreytilegu og opnu ferli.
Hér er yfirlit yfir umfjöllunarefni kafla bókarinnar:
I. hluti bókarinnar fjallar um samstarf í kennslu og námi á vettvangi – milli nemenda og kennara, milli kennara og milli kennara og háskólarannsakenda: Samstarf í kennslu og námi á vettvangi
Kafli 1: „Tónlistarskólar sem brautryðjendur í átt að samvinnufagmennsku“
Kaflann skrifa ritstjórar bókarinnar, Heidi Westerlund, Cecilia Björk og Michaela Hahn, en í honum setja þær fram grundvallarspurningar um hlutverk samstarfs með því að endurskilgreina stöðu hljóðfæra- og söngkennslu í samfélagi sem breytist hratt. Opinber krafa um aðgengi, jöfnuð og víðtæka þátttöku, ásamt hugmyndinni um samfélagslega ábyrgð tónlistarmenntunar sem þjónustu við samfélagið, nær langt út fyrir hefðbundin listræn markmið.
Fræðimenn eru í auknum mæli sammála um að teymi, starfssamfélög og tengslanet séu ekki aðeins vettvangur fyrir faglegt nám heldur einnig fyrir inngildingu, þátttöku og nýsköpun. Höfundarnir sýna fram á að stefnubreyting í átt að samvinnufagmennsku í tónlist geti gert tónlistarskólum kleift að verða áhrifavaldar í því að móta samfélög framtíðarinnar – ekki aðeins tónlistarlega betri heldur einnig sjálfbærari og manneskjulegri.
Kafli 2: „Börn sem samstarfsaðilar í tónlistarskólum: Rödd nemenda í faglegu landslagi“
Höfundurinn er Tuulia Tuovinen og leggur hún áherslu á að viðurkenna nemendur sem „miðlæga hagsmunaaðila“ í tónlistarmenntun. Þótt ýmis verkefni hafi reynt að virkja rödd nemenda, heldur hún því fram að barátta gegn ójöfnuði sé ekki aðeins stefnumál heldur snúist um virkni barna í menntasamböndum. Hún setur umræðuna í samhengi við finnsk tónlistarskólakerfi og heldur því fram að rödd nemenda geti orðið drifkraftur breytinga.
Kafli 3: „Hönnun samvinnuvæns námsumhverfis fyrir byrjendur á þverflautu í slóvenskum tónlistarskólum“
Höfundar eru Anna Kavčič Pucihar og Branka Rotar Pance og fjalla þær um mikilvægi hópkennslu og nauðsyn þess að hljóðfærakennarar hanni námsumhverfi sem styður við samvinnunám. Slík umhverfi geta orðið fyrsta skrefið í átt að víðtækara stofnanalegu samstarfi. Þær fjalla einnig um áskoranir sem COVID-19 faraldurinn skapaði og hvernig aðlaga þurfti kennsluhætti.
Kafli 4: „Að efla fagmennsku með samstarfi milli tónlistarskóla og háskóla“
Höfundur kaflans, Cecilia Björk, heldur því fram að samstarf milli kennara og fræðimanna geti umbreytt starfsháttum og dregið úr faglegri einangrun sem margir hljóðfærakennarar upplifa. Hún lýsir samstarfslíkani þar sem kennarar og fræðimenn vinna saman í andrúmslofti gagnkvæms trausts og virðingar. Kaflinn fjallar einnig um áskoranir og siðferðileg álitaefni sem fylgja slíku samstarfi og leggur fram hagnýt skref til að byggja upp samstarf milli tónlistarskóla og háskóla.
II. hluti – „Tónlistarskólar sem ná út fyrir eigin veggi: Samstarf stofnana, geira og kennara“
Í þessum hluta er sjónum beint að tónlistarmenntun sem fjölþættu og sérhæfðu sviði með margvíslegar kröfur og fjölbreyttan hóp þátttakenda.
Kafli 5: „Að ýta á mörk stofnana: Stjórnsýsluleg sýn á námsleiðir í tónlistarmenntun í gegnum tónlistarskóla, tónlistarmenntaskóla og tónlistarháskóla“
Í kaflanum leitast höfundurinn, Michaela Hahn, við að víkka umræðuna frá samstarfi á vettvangi yfir í flóknara kerfisbundið samstarf og byggir á stjórnsýslulíkani til að greina hvernig hægt sé að styðja við einstaklingsmiðaðar námsleiðir í Austurríki. Hún heldur því fram að snertiflötur milli stofnana – þar sem oft verða til átök eða krefjandi samskipti – geti verið lykill að því að bæta námsleiðir ungs fólks og stuðla að stofnanabreytingum í átt að samvinnufagmennsku.
Kafli 6: „Ethno-samkomur: Möguleikar á merkingarbæru samstarfi milli formlegrar og óformlegrar tónlistarmenntunar“
Höfundurinn, Ana Čorić, skoðar samstarf tónlistarskóla við menningarhópa, eins og Ethno-búðir sem safna saman ungu tónlistarfólki frá ólíkum menningarheimum í formi alþjóðlegra vinnustofa með áherslu á þjóðlagatónlist og heimstónlist. Með því að greina samstarf í Frakklandi og Eistlandi heldur hún því fram að slík menningarlega fjölbreytt samstarfsrými geti styrkt sjálfsmynd ungs tónlistarfólks og stuðlað að samvinnumenningu í tónlistarmenntun.
Kafli 7: „Stofnanalegt samstarf sem skapar ný rými fyrir tónlistarlega sköpun ungs fólks: Dæmið um G Songlab“
Í kaflanum lýsir Anna Kuoppamäki samstarfi milli tónlistarskóla, samfélagsmiðstöðva, ungmennastarfs, borgarinnar Helsinki og tónlistariðnaðarins. Verkefnið skapar ný námsrými sem styðja við umbreytandi þátttöku ungs fólks í tónlist, sjálfstæða sköpun og jafnt aðgengi að tónlistarmenntun í Finnlandi og víðar. Hún heldur því fram að þetta samstarf sé innblástur að nýrri tegund þverfaglegrar fagmennsku sem styrkir stofnanir til að mæta þörfum samfélags í örri þróun – sérstaklega þar sem hefðbundnir tónlistarskólar ná ekki til allra.
Kafli 8: „Samstarf milli skóla eykur tónlistarlegt nám nemenda: Innsýn úr grísku-þýsku þverþjóðlegu verkefni“
Í kaflanum lýsa Theodora Tsimpouri og Anthoula Koliadi-Tiliakou samstarfi tónlistarskóla í Grikklandi og Þýskalandi. Þær leggja áherslu á að samstarf þurfi að ná út fyrir listræna og kennslufræðilega þætti og taka einnig mið af félagslegum þáttum, menningarlegum fjölbreytileika og samfélagsverkefnum til að skapa fjölbreyttari námsreynslu – bæði fyrir nemendur og kennara.
Samvinnufagmennska geti þróast innan tónlistarskóla, í samstarfi milli stofnana og samfélagsaðila, en einnig sem hluti af fjölmenningarlegu starfi tónlistarskóla sem starfa á alþjóðavettvangi.
Kafli 9: „Hvernig félagsleg nýsköpun getur stuðlað að félagslegu réttlæti í rými og samvinnufagmennsku í tónlistarmenntun: Dæmið um AÏCO við tónlistarháskólann í Lyon“
Í kaflanum fjalla höfundarnir: Martin Galmiche, Heidi Westerlund, Tuulikki Laes og Lauri Väkevä um tengsl samvinnufagmennsku og félagslegra nýjunga. Þau kynna AÏCO, verkefni sem sameinar hljóðfæranám og sameiginlega sköpun, sem félagslega nýjung sem stuðlar að „rýmislegu réttlæti“ og opnar nýja möguleika til að dreifa upp á nýtt menningarlegum og félagslegum auði í borgum þar sem þjónusta er ójöfn milli hverfa og hópa.
III. hluti – „Áhrif breytilegs menningar- og menntunarumhverfis: Samfélagskerfi og stefnumótunarstýrt samstarf“.
Í síðasta hluta bókarinnar er samvinnufagmennska skoðuð út frá víðari kerfis- og stefnumótunarsjónarmiðum.
Kafli 10: „Enginn listaskóli er eyland“
Höfundurinn Anders Rønningen greinir viðhorf skólastjóra og sveitarstjórnarfólks í Noregi, Svíþjóð og Danmörku til samstarfs sem lykilbreytu í átt að inngildandi tónlistar- og listaskólum. Hann kallar eftir viðurkenningu á mikilvægi lista og tónlistar á stefnumótunarstigi og möguleikum þeirra til að skapa inngildandi samfélög. Hann byggir á reynslu úr KIL-verkefninu (Kulturskolen som Inkluderende kraft i Lokalsamfunnet), þróunarverkefnis sem byggði á aðferðum starfendarannsókna, en verkefnið sýnir fram á nauðsyn þess að auka fjölbreytileika á öllum stigum samstarfs.
Kafli 11: „Samstarf fyrir rannsóknir, rannsóknir fyrir samstarf“
Höfundarnir, Marc-Antoine Camp og Bastian Hodapp, kynna víðtækt verkefni í Sviss sem kortleggur tónlistarnám utan hefðbundins skólakerfis. Þeir greina fjölbreytni í framboði og samstarfi innan tónlistarmenntakerfisins og halda því fram að tónlistarskólar, sem viðhalda fjölbreyttustu samstarfsformunum, beri einnig mesta ábyrgð á árangursríkum samskiptum á staðbundnum, svæðisbundnum og landsvísu.
Kafli 12: „Frá samvirkri stoð til faglega viðurkenndrar samvinnu: Leið til framfara í hljóðfæra- og söngmenntun á Írlandi“
Höfundurinn, Dorothy Conaghan, leggur gagnrýnið mat á tónlistarmenntakerfið, þar sem stoðreglan (e. collaborative subsidirarity) gegnir lykilhlutverki við að stuðla að staðbundinni samvinnu en sú nálgun getur brugðist þegar kemur að því að tryggja víðtækt aðgengi að hljóðfæra- og söngnámi. Conaghan heldur því fram að án forystu stjórnvalda og fjárfestingar í að þróa sérhæfðar kennarastöður og stefnu sem er ekki háð foreldrum, muni tónlistarnám áfram vera forréttindi barna úr efnameiri fjölskyldum.
Kafli 13: „Rétturinn til allra mögulegra leiða: Bandalög og samstarf milli tónlistarskóla, menntakerfisins og menningarstofnana til að víkka út listnám og listkennslu“
Höfundurinn, Enric Aragonès Jové, heldur því fram að flest stefnumál sem miða að því að bæta aðgengi að listum einblíni á fyrstu kynni við tónlist, en vanræki áframhaldandi og sjálfbær tækifæri til að stunda listir. Hann segir að markmið tónlistarskóla eigi að ná lengra en að mennta þá sem þegar koma til þeirra – þeir eigi að endurspegla samfélögin sem þeir þjóna. Samstarf sé lykilatriði í að umbreyta tónlistarmenntun í átt að samstarfsneti sem tengir stofnanir og samfélag
Kafli 14: „Fjölþætt stefnumótun: Samvinna sem framkvæmd stefnu í sænskum tónlistar- og listaskólum“
Höfundarnir, Adriana Di Lorenzo Tillborg og Patrick Schmid,t beina sjónum að samstarfi tónlistarskóla og skyldunáms í Svíþjóð í kaflanum. Þau byggja á rannsókn með stjórnendum tónlistarskóla sem sýnir fram á að samstarf við skyldunám sé mikilvægur vettvangur til að hrinda stefnu um inngildingu í framkvæmd. Þau leggja sérstaka áherslu á að möguleikar samstarfs í strjálbýlum svæðum ættu að vera betur kannaðir og teknir til skoðunar af stefnumótendum á öllum stigum.
Kafli 15: „Um mikilvægi samstarfs: Persónuleg sýn“
Höfundurinn, Peter Renshaw, sem hefur lengi verið leiðandi í þróun samstarfsverkefna á sviði menntununar, fjallar í kaflanum um núverandi og framtíðarsýn á samstarf í tónlistarmenntun. Með því að vísa í fjölda frásagna ungs fólks hvetur hann einstaklinga og stofnanir til að endurmeta forgangsröðun sína og hefja nýtt skeið í endurskoðun og umbreytingu. Hann talar af ástríðu fyrir framtíð sem byggir á ímyndunarafli og framtíðarsýn sem bregst við nýjum aðstæðum og tækifærum – og undirstrikar að þetta verði að gerast „í sameiningu“. Hann endurómar þar með fyrsta kafla bókarinnar eftir Tuuliu Tuovinen og leggur áherslu á mikilvægi þess að ungt fólk taki virkan þátt í þessari róttæku umbreytingu í átt að samvinnufagmennsku.
Bókinin lýkur með lokaorðum ritstjóranna í kaflanum „Núverandi og framtíðarmöguleikar samvinnufagmennsku í tónlistarskólum“. Þar fjalla þeir um það hvernig hnattrænar breytingar krefjast nýrra viðbragða í tónlistarmenntun. Þeir halda því fram að samvinnufagmennska bjóði upp á von um sameiginlegt átak í átt að betri framtíð og nýjum umbreytandi starfsháttum á tímum óvissu og óstöðugleika.