Möguleikar tónlistarnáms til þess að hafa jákvæð áhrif á líðan og velferð þeirra sem það stunda eru óumdeildir. Þessir möguleikar eiga að standa öllum til boða, óháð búsetu, aldri, þjóðfélagsstöðu og efnahag.
Þú átt rétt á tónlist – Heildstæð stefna um tónlistaruppeldi, tónlistariðkun og tónlistarmenntun? var yfirskrift málstofu sem Félag kennara og stjórnenda í tónlistarskólum stóð fyrir í tengslum við ársfund félagsins í lok nóvember 2025. Þar voru til umfjöllunar málefni sem tengjast á ýmsan hátt þeim samfélagslegu áherslum sem tónlistarskólinn þarf í auknum mæli að horfa til í starfi sínu, ekki síst varðandi aðgengi að tónlistarnámi. Á málstofunni voru flutt nokkur framsöguerindi og í kjölfar þeirra tóku við opnar umræður. Í eftirfarandi samantekt er veitt örlítil innsýn í efni og umræður málstofunnar.
Menntun í listum og menntun í gegnum listir
Ingimar Waage, deildarstjóri listkennsludeildar LHÍ byggði framsöguerindi sitt á nýlegri doktorsritgerð sinni en þar fjallar hann um möguleika lista og ímyndunarafls í menntun, meðal annars hvernig hægt er að efla siðferðilega menntun í gegnum listsköpun og hæfni nemenda til að glíma við flóknar siðferðilegar spurningar og tjá hugrenningar sínar, hugmyndir og tilfinningar. Í doktorsverkefni sínu tengir Ingimar umfjöllunarefnið við myndlistarkennslu en á málþinginu beindi hann orðum sínum til tónlistarkennara sem hann sagði meðal annars leika lykilhlutverk í því að „viðhalda og miðla tónlist sem sjálfstæðu öflugu listformi þar sem eðliseiginleikum tónlistar væri gefinn gaumur” en jafnframt „opna huga og meðvitund nemenda sinna um heildræn áhrif tónlistar á þau sjálf og aðra.”
Tónlist er í eðli sínu sameiningarafl
Ása Valgerður Sigurðardóttir, formaður Tónmenntakennarafélags Íslands, ræddi meðal annars um mikilvægi þess að efla samstarf ólíkra skólagerða, svo sem grunnskóla, tónlistarskóla, kóra og skólahljómsveita til þess að virkja betur það samfélagslega afl sem tónlistariðkun getur verið. Hún benti á að tækifærin til þess að nýta tónlistarkennslu í víðu samhengi væru fjölmörg um þessar mundir enda væri tónlist í eðli sínu sameiningarafl. Söngur og hljóðfærakunnátta væru ,,dýrmætur miðill í samskiptum og tjáningu sem hafinn væri yfir menningu og samfélagsstöðu“.
Mun færri börn komast að en vilja í formlegt tónlistarnám og biðlistar í hljóðfæranám eru víða langir. Ása kom inn á að ekki fá öll börn og ungmenni að njóta tónmenntakennslu í grunnskóla og því megi vera ljóst að mörg börn á Íslandi verði af tækifærum til tónlistarmenntunar. Ása Valgerður sagði menntun tónlistarkennara vera lykilatriði í uppbyggingu tónlistarmenntunar og benti meðal annars á mikilvægi þess að framboð sé á fjölbreyttu tónlistarkennaranámi í takt við áherslur samfélagsins um inngildingu og aðgengi.
Listir verði aflið í heilsueflingu
Gunnar Guðbjörnsson, skólastjóri Söngskóla Sigurðar Dementz, sagði í framsöguerindi sínu frá þróunarstarfi og nýsköpun í starfsemi skólans á sviði heilsueflandi söngnáms og beindi sjónum meðal annars að þeirri öru þróun sem er að eiga sér stað á þessu sviði víða um heim. Fjölmargar rannsóknir hafa sýnt fram á heilsueflandi mátt söngs og lista en meðal þeirra markmiða sem Söngskóli Sigurðar Dementz hefur að leiðarljósi er einmitt að vekja áhuga nemenda á þeim möguleika að starfa við listkennslu eða listiðkun í heilsueflandi tilgangi.
Gunnar kynnti áform um að stofna stúdentsbraut við skólann í samstarfi við framhaldsskóla, sem myndi gera fleiri ungmennum kleift að stunda söngnám samhliða framhaldsskólanámi og undirbúa sig fyrir fjölbreytt nám og störf á sviði tónlistar.
Gunnar nefndi í erindi sínu að nám með áherslu á heilsueflandi þátt tónlistar gæti meðal annars orðið góður undirbúningur fyrir háskólanám í músíkmeðferð eða námi í listum og velferð sem er nú boðið upp á á meistarastigi í LHÍ. Þannig sé verkefni Söngskóla Sigurðar Dementz til framtíðar „að virkja nemendur til náms þar sem listir eru aflið í heilsueflingu”.
Er tónlist fyrir alla?
Í erindi sínu veitti Inga Björk Ingadóttir, músíkmeðferðarfræðingur, meðal annars innsýn inn í starf sitt í Hljómu, en þar sinnir Inga Björk músíkmeðferð og sértækri tónlistarkennslu fyrir börn og ungmenni með ýmis konar áskoranir. Inga Björk hefur líka starfað innan nokkurra tónlistarskóla á höfuðborgarsvæðinu og veitt ráðgjöf sem snýr að því hvernig hægt er að mæta ólíkum þörfum nemenda, ekki síst í tengslum við taugafjölbreytileika svo sem einhverfu eða adhd. Eins og Inga Björk kom inn á þá er tónlist sannarlega fyrir alla en tónlistarskólarnir hafa ekki alltaf verið í stakk búnir til þess að fylgja því eftir að öll börn fái að njóta tónlistarnáms sem hentar þeim. Meðal þess sem hefur áhrif á það er að mati Ingu Bjarkar skipulag tónlistarnámsins og námsframboð en mörg börn sem hefja tónlistarnám ná ekki að fóta sig í náminu og hætta.
Inga Björk lagði áherslu á að stundum þurfi einfaldlega aðra nálgun í upphafi til að nemendur finni sig betur í tónlistinni. Hún sagði að ráðgjöf hennar til kennara sneri oft að því að þeir skoðuðu eigin væntingar, væru vakandi fyrir innri veruleika nemandans – skynjun hans, þörfum hans og upplifun og leyfðu sér að vera skapandi. Inga sagði tónlistina þannig búa yfir möguleikum sem hún „ réttir okkur á silfurfati ef við leyfum henni að leiða okkur”.
Að finna möguleikunum raunverulegan farveg
Elín Anna Ísaksdóttir stýrði opnum umræðum á málþinginu er þar var meðal annars komið inn á þá fjölbreytilegu möguleika sem tónlist býr yfir til þess að hafa jákvæð áhrif á einstaklinga og samfélög og að mikil þörf væri á skýrri stefnumótun, þróun og auknu samstarfi til að finna þessum möguleikum raunverulegan farveg í umhverfi allra barna og ungmenna. Sjónarhornið á gildi tónlistar væri sífellt að víkka, sem endurspeglaðist í framsöguerindunum og umræðunum og möguleikarnir því margir og spennandi tækifæri til þróunar.
