Hugtakið listrænn borgararéttur vísar til þess hvernig börn og ungmenni geta þróað með sér meðvitund um eigin stöðu og þátttöku í samfélaginu í gegnum listir.
Hugtakið sameinar þrjú lykilatriði:
- Aðgengi að listum og menningu
- Virka þátttöku í listsköpun
- Vellíðan og tilfinningalega tengingu við menningarlegt umhverfi
Í stað þess að líta á börn sem óvirka neytendur menningar, er listrænn borgararéttur byggður á hugmyndinni um börn sem virka meðskapara í sínum menningarlega og félagslega veruleika. Hugtakið er notað sem rammi fyrir þróun listfræðslu og menningarstefnu sem miðar að því að styrkja sjálfsmynd, rödd og samfélagslega þátttöku barna og ungmenna í gegnum listræna tjáningu.
Hugtakið er notað í dönsku rannsóknar- og þróunarverkefni, Grib engagementet sem hefur verið þýtt yfir á íslensku sem „Gríptu tækifærið – Þróun listrænnar þátttöku barna og ungmenna“. Markmið verkefnisins, sem unnið var 2021-2022, var að efla listræna þátttöku barna og ungmenna, auka aðgengi þeirra að listum og þróa sjálfbærar kennsluaðferðir. Tuttugu og sjö verkefni voru framkvæmd um alla Danmörku og náðu þau til barna og ungmenna á aldrinum 0-24 ára. Í kjölfarið var gefin út skýrsla þar sem settar eru fram tillögur um hvernig efla megi þátttöku barna og ungmenna í listum til framtíðar.
Fjallað var stuttlega um verkefnið á svæðisþingum tónlistarskóla haustið 2024 en verkefnið getur verið okkur, sem störfum við tónlistarkennslu, innblástur og fært okkur hugmyndir inn í þróun okkar tónlistarskólakerfis.
Hér eru helstu meginatriði skýrslunnar tekin saman í örstuttu máli
Gríptu tækifærið – Þróun listrænnar þátttöku barna og ungmenna
Markmið og tilgangur
Grib engagementet (Gríptu tækifærið) var verkefni á vegum danska menningarmálaráðuneytisins sem miðaði að því að:
- Auka aðgengi barna og ungmenna að listum.
- Efla þátttöku þeirra í listrænni starfsemi.
- Þróa sjálfbærar og þátttökumiðaðar listfræðsluaðferðir í samstarfi við fjölbreytta aðila.
Tilraunaverkefni og framkvæmd
- 27 tilraunaverkefni voru framkvæmd á árunum 2021–2022.
- Þau náðu til barna og ungmenna á aldrinum 0–24 ára og innihéldu listform eins og tónlist, dans, myndlist, leiklist, bókmenntir, kvikmyndir og hreyfimyndir.
- Verkefnin voru unnin í samstarfi milli skóla, menningarstofnana, félagsmiðstöðva, bókasafna, safna, leikhúsa og fleiri aðila.
- Skilyrði fyrir styrk var að minnsta kosti þrír samstarfsaðilar, þar af einn list- eða menningarskóli, væru hluti af verkefninu.
Þrjú meginþemu verkefnisins
- Aðgengi – að gera listir aðgengilegar og viðeigandi fyrir ólíka markhópa.
- Þátttaka – að efla virkni, eignarhald og frumkvæði barna og ungmenna í listsköpun.
- Þverfaglegt samstarf – að þróa nýjar leiðir til samstarfs milli stofnana og fagstétta.
Listrænn borgararéttur barna og ungmenna
- Hugtak sem sameinar aðgengi, þátttöku og vellíðan.
- Byggir á hugmyndinni um börn sem meðskapara í menningarlegum og félagslegum veruleika sínum.
- Notað sem rammahugtak fyrir þróun listfræðslu og menningarstefnu.
Listfræðsla og hlutverk listkennara
- Listfræðsla er skilgreind sem „menning með börnum“ – samstarf barna og fullorðinna í listsköpun.
- Listkennarar koma úr ólíkum greinum: listafólk, kennarar, þeir sem miðla tónlist og listum o.fl.
- Gæði listfræðslu aukast þegar listræn og uppeldisleg sjónarhorn eru samþætt í sameiginlegri starfsemi.
Vistkerfisnálgun
- Listræn þátttaka barna og ungmenna þróast innan flókins vistkerfis sem spannar frá leikskólum til landsstjórnar.
- Til að skapa sjálfbærar lausnir þarf að horfa á allt vistkerfið og tryggja samhæfingu aðgerða á öllum stigum.
- Grib engagementet hefur aukið meðvitund um þetta vistkerfi og möguleika þess til félagslegrar nýsköpunar.
Mat og niðurstöður
- Öll verkefnin tóku þátt í sameiginlegu mati byggðu á því sem má kalla „raunhæfri matsaðferð.“
- Þau þróuðu eigin aðgerðakenningar og prófuðu hvað það er sem virkar við að efla þátttöku.
- Niðurstöður matsins eru dregnar saman í skýrslunni og veita innsýn í árangursríkar aðferðir og áskoranir.
Tillögur og framtíðarsýn
- Skýrslan setur fram tillögur til fagfólks, stofnana og stjórnvalda um hvernig megi efla þátttöku barna og ungmenna í listum.
- Hugmyndin um listrænan borgararétt og vistkerfisnálgun er lögð til grundvallar sem framtíðarsýn fyrir menningarstefnu og þróun listfræðslu.
Skýrslan Grib engagementet – heildarskjal á dönsku
Hér má sjá lauslega íslenska þýðingu á inngangi skýrslunnar sem gefur góða mynd af inntaki hennar.
